De EU presenteerde deze week de Code of Practice on Transparency of AI-Generated Content, een praktijkcode in het kader van de EU AI Act. Nieuw zijn ook standaardiconen waarmee makers en verspreiders van AI-gegenereerde of AI-bewerkte content hun publiek kunnen informeren over de herkomst van wat ze lezen, zien of horen. De boodschap is helder: de verantwoordelijkheid voor transparantie over AI-inzet ligt bij de organisaties die AI gebruiken, niet bij het publiek dat zelf maar moet uitzoeken hoe dat zit.
Voor nieuwsorganisaties is dat ook een logische stap. Maar het lost een dieper probleem niet op. Of en hoe AI-inzet openbaar te maken is voor nieuwsgebruikers is binnen de journalistiek een moeilijk en onopgelost vraagstuk. Er is geen eenduidige manier van handelen, en wetenschappelijk onderzoek laat gemengde resultaten zien.
Aan de ene kant toont onderzoek in een Amerikaanse context aan dat content die als AI-gegenereerd wordt aangemerkt door lezers als nauwkeuriger, objectiever en onpartijdiger wordt ervaren; juist omdat ze AI niet associëren met de vooringenomenheid, frames en emoties die ze bij menselijke journalisten veronderstellen (Longoni et al., 2022). Aan de andere kant laten andere studies zien dat AI als nieuwsbron als minder geloofwaardig wordt beschouwd dan menselijke journalisten en dat mensen over het algemeen de neiging hebben om AI-nieuws te wantrouwen (Graefe et al., 2016).
Die twee bevindingen lijken te botsen, maar ze zijn niet noodzakelijk tegenstrijdig. De waardering hangt sterk af van het genre en de verwachting van de lezer. Een resulatenpost over verkiezingsuitslagen – gemaakt vanuit een duidelijk template met dynamische invulvelden – roept andere verwachtingen op dan een reportage over vluchtelingen.
De transparantieparadox
De spanning komt scherp tot uiting in wat Altay en Gilardi (2024) de transparantieparadox noemen. Nieuwsgebruikers zeggen transparantie over AI-gebruik te waarderen — maar blootstelling aan transparantieclaims bij nieuwsproducties vergroot tegelijkertijd de twijfels over de kwaliteit van die verhalen. Het melden van AI-inzet kan dus het tegenovergestelde effect hebben van wat redacties beogen.
Onderzoek van de UvA onder Nederlandse nieuwsgebruikers laat een verdiepend geluid horen: ieuwsorganisaties moeten in alle gevallen openheid geven over hun gebruik van AI (UvA, 2024). Transparantie is geen optie, de vraag is alleen hoe je het doet.
Transparantie als gesprek
Afgelopen week was ik bij een panelgesprek over hoopgerichte benaderingen rond AI op het Data Care Festival van het Inclusive AI Lab. Als voorbeeld werd het Nieuw-Zeelandse non-profit radiostation Te Hiku Media aangedragen. Het radiostation legde de vraag of en hoe het met AI zou werken in het nieuwsproces neer bij zijn luisteraars, en betrok hen ook bij het ontwikkelen van specifieke werkwijzen. Onderzoeker Carine Roos van de Universiteit van Sheffield duidde het voorbeeld zo: “We hebben behoefte aan AI die de gemeenschap centraal stelt.”
Misschien is dat wel de weg naar het doorbreken van de transparantieparadox. Alleen het melden van AI-gebruik is niet voldoende. Ga het gesprek aan met nieuwsgebruikers, vraag welke randvoorwaarden zij stellen aan journalistiek AI-gebruik, en ontwikkel samen nieuwe werkwijzen. Te Hiku Media laat zien dat het op kleine schaal werkt.
Wil je hier als redactie mee aan de slag? Op Fontys Journalistiek wijzen we onze studenten op de AI-transparantie toolkit van Poynter en MediaWise als bruikbaar vertrekpunt voor het gesprek met de redactie én het publiek.
Bronnen en verder lezen
Altay, S. & Gilardi, F. (2024). The transparency paradox in AI-assisted journalism. PsyArXiv. osf.io/preprints/psyarxiv/83k9r_v1
Cools, H. et al. (2024). Tackling the transparency puzzle. generative-ai-newsroom.com
EU Code of Practice on Transparency of AI-Generated Content. digital-strategy.ec.europa.eu
Graefe, A. et al. (2016). Readers’ perception of computer-generated news: Credibility, expertise, and readability. Journalism Practice. journals.sagepub.com
Longoni, C. et al. (2022). News from the robot: AI-generated news content raises perceptions of accuracy. ACM. dl.acm.org
Poynter/MediaWise. Talking about AI in the newsroom toolkit. poynter.org
Te Hiku Media. A new vision for AI. Pulitzer Center. pulitzercenter.org
UvA/AIM4DEM (2024). Why bother with AI transparency? aim4dem.nl
